Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), kuramsal anlatımlardan ziyade metaforlar ve deneyimsel egzersizler üzerinden ilerleyen bir ekoldür. Danışanların yaşadığı tıkanıklıkları ve ACT’nin bu tıkanıklıklara nasıl müdahale ettiğini anlamak için aşağıda iki yaygın vaka örneğini inceleyebiliriz.
Kabul ve kararlılık Terapisi Vaka Örnekleri
Vaka 1: Sosyal Kaygı ve “Kaçınma” Döngüsü
Danışan: 28 yaşında, yazılım mühendisi olan Mert. Şikayet: Sosyal ortamlarda rezil olma korkusu, terleme ve ses titremesi. Mert, bu duyguları yaşamamak için iş toplantılarına katılmıyor ve arkadaş davetlerini geri çeviriyor.
ACT Müdahalesi:
Mert, kaygıyı bir düşman olarak görüyor ve onu yok etmeye çalışıyor (Deneyimsel Kaçınma). Terapist burada şu süreçleri işletir:
Bilişsel Ayrışma: Mert “Ben yetersizim” düşüncesine sıkı sıkıya bağlıdır. Terapist, bu düşünceyi “Şu an zihnim bana yetersiz olduğuma dair bir düşünce üretiyor” şeklinde ifade etmesini sağlar. Düşünce ile arasına mesafe koyar.
Kabul: Terleme ve kalp çarpıntısını durdurmaya çalışmak yerine, bu bedensel duyumların orada olmasına “izin vermeyi” öğrenir. Kaygı varken de orada durulabileceğini fark eder.
Değerler: Mert için “bağ kurmak” ve “mesleki gelişim” önemlidir.
Kararlı Eylem: Mert, kaygısı tamamen yok olmasa bile, değer verdiği için haftada bir kez öğle yemeğine iş arkadaşlarıyla gitme kararı alır.
Vaka 2: Kronik Değersizlik Hissinden “Değer Odaklı Yaşama”
Danışan: 45 yaşında, ev hanımı olan Ayşe Hanım. Şikayet: Çocukları evden ayrıldıktan sonra başlayan boşluk hissi, “gereksiz biri olduğu” düşüncesi ve sürekli geçmişteki hatalarını düşünme.
ACT Müdahalesi:
Ayşe Hanım geçmişe saplanmış (Şimdiki Anla Temas eksikliği) ve kendini sadece “anne” rolüyle tanımlamıştır (İçerikleşmiş Benlik).
Şimdiki Anla Temas: Ayşe Hanım’a farkındalık (mindfulness) egzersizleri ile geçmişin pişmanlıklarından sıyrılıp “şu an”daki duyularına odaklanması öğretilir.
Gözlemleyen Benlik: Ayşe Hanım’a, duyguların gelip geçici bulutlar, kendisinin ise bu bulutların geçtiği uçsuz bucaksız “gökyüzü” olduğu metaforu anlatılır. Rolleri (annelik vb.) değişse de özündeki gözlemcinin sabit kaldığı vurgulanır.
Değer Belirleme: “Anne” rolü dışında Ayşe Hanım için hayatta neyin değerli olduğu araştırılır: “Öğrenmek, doğaya katkı sağlamak, yardımseverlik.”
Kararlı Eylem: Bu değerler doğrultusunda bir yardım derneğinde gönüllü çalışmaya başlar.
ACT’nin Temel Hedefi: Psikolojik Esneklik
Bu vakalarda görüldüğü üzere ACT, acıyı yok etmeyi vaat etmez; acıya rağmen anlamlı bir hayat sürmeyi öğretir. Bu süreçlerin tamamı “ACT Hexaflex” (Altıgen) modeliyle özetlenir.
Modern hayatın getirdiği stres ve mükemmel olma çabası ruhsal sağlığı zorlayabilir. Geleneksel yöntemlerin aksine, olumsuz düşüncelerle ilişkimizi değiştirmeyi amaçlayan Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), son yıllarda etkili bir psikoterapi yaklaşımı olarak öne çıkmaktadır.
